( 1 ) سورهء نجم كه بعد از 22 و يا 23 سوره از قرآن نازل شده است و بعد از آن 64 سوره در مكه نازل شده است . « 1 » پس طبيعى است كه بين ثلث اول و دوم از ده سالى كه قرآن بر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نازل مىشده است ؛ يعنى در اواخر سال سوم تا اوايل سال چهارم از اين ده سال ، سورهء نجم نازل شده باشد . الّا اين كه ممكن است بگوييم سوره‌هاى اوليه ، سوره‌هاى كوتاه بوده پس احتمال دارد كه بيست سورهء اول در سال اول آن مدت نازل شده باشد و شصت سورهء باقيمانده در نه سال بعدى نازل شده باشند و بنابراين معراج و نزول سورهء مربوط به آن در اواخر سال اول آن مدت بوده است . ( 2 ) قمى در تفسيرش نقل مىكند كه اسماعيل ملك از جبرئيل سؤال كرد : اين چه كسى است كه همراه تو مىباشد ؟ او گفت : محمد . گفت : آيا مبعوث شده است ؟ گفت : بله . « 2 » يا گفت : آيا به سوى او چيزى ارسال شده است ؟ « 3 » چنين سؤال‌هايى متناسب با دوران اوليهء بعثت يا رسالت يا نزول وحى بر او مىباشد نه با دوران بعد از آن تا چه رسد به دوران بعد از هجرت ! ( 3 ) با توجه به تفاوت بين بعثت به نبوت و رسالت ، اختلاف بين اقوال عمده كه مىگويد در سال دوم هجرت يا پنجم بوده است ، منتفى مىشود ، چون سال دوم بعد از رسالت و تنزيل قرآن سال پنجم بعد از بعثت بوده است . به خصوص كه روايت سال دوم به ابن عباس برمىگردد و او معروف به اين است كه قائل به نزول قرآن در ده سال مىباشد نه سيزده سال . بنابراين گويا كه وى سه سال او را نشمرده ، به اين اعتبار كه آن حضرت بعد از اين سه سال مأمور به انذار شده است . ( 4 ) ابن عباس مدت كمى از حيات رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله را درك كرده ، ولى در زمان معراج آن حضرت نبوده است تا تاريخ آن را شاهد باشد . به ناچار وى آن را از شخص ديگرى بىنام نقل كرده است . بنابراين گفتهء وى يك نقل تاريخى بدون ذكر مأخذ است و لذا در مقام تحقيق چندان ارزشى ندارد ، الّا اين كه ما مىدانيم بيشترين علم ابن عباس مأخوذ از علم على عليه السّلام مىباشد ، و از همين ، ظاهر مىشود كه او آن را از آن حضرت عليه السّلام نقل كرده است ، جز اين كه نقل او تا نقل از امير المؤمنين عليه السّلام از سال دوم تا سوم تفاوت يافته است . ( 5 ) كسانى كه تاريخ معراج را يك سال و نيم يا پانزده ماه « 4 » يا شانزده ماه « 5 » بعد از بعثت دانسته‌اند ، شايد

--> ( 1 ) . ر . ك : مجمع البيان ، ج 1 ، ص 612 ذيل سورهء انسان و التمهيد ، ص 105 و تلخيص آن ، ص 95 . ( 2 ) . تفسير قمى ، ج 2 ، ص 5 . ( 3 ) . تاريخ الخميس ، ج 1 ، ص 31 و مجمع الزوائد ، ج 1 ، ص 70 از المواهب اللّدنية ، ج 2 ، ص 6 . ( 4 ) . سيرهء مغلطاى ، ص 27 . ( 5 ) . شرح الشفا ؛ قارى ، ج 1 ، ص 222 .